Câu hỏi/ Nghị quyết số 49 ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 chỉ rõ: Coi trọng việc hoàn thiện chính sách hình sự và thủ tục tố tụng tư pháp, đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội. Giảm hình phạt tù, mở rộng áp dụng hình phạt tiền, hạn chế áp dụng hình phạt tử hình…”. Điều này đã được điều chỉnh ra sao trong Bộ Luật hình sự 2015?

Trả lời:

Từ ngày 01/01/2018, Bộ luật Hình sự năm 2015 chính thức có hiệu lực thi hành. Đây là Bộ luật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đóng vai trò thể chế hóa Hiến pháp 2013, thể chế hóa tinh thần của Cải cách tư pháp trong Nghị quyết 08 và Nghị quyết 49 của Bộ Chính trị, BLHS năm 2015 đã kịp thời thể chế hoá chủ trương cải cách tư pháp của Đảng, bảo đảm phù hợp với Hiến pháp, trong đó nhấn mạnh phải “tạo ra cơ chế hữu hiệu để bảo vệ chế độ, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ lợi ích của Nhà nước và tổ chức, góp phần bảo vệ trật tự, an toàn xã hội, bảo vệ và thúc đẩy sự phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN, góp phần tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm và tăng cường hội nhập quốc tế”. Đây là những định hướng quan trọng, là cơ sở nền tảng cho việc xây dựng các chế định khác nhau của BLHS. Tội phạm và hình phạt được quy định phải xuất phát từ tính đặc thù của từng loại tội phạm cũng như các điều kiện kinh tế – chính trị – xã hội chi phối. Có như vậy, tính chất giáo dục cũng như phòng ngừa của hình phạt mới đạt được hiệu quả và đảm bảo được sự đồng thuận trong dư luận xã hội.

Có thể nhận thấy, tinh thần đổi mới trong nhận thức về chính sách hình sự mang đầy tính nhân văn mà trọng tâm là đổi mới quan niệm về tội phạm và hình phạt, về cơ sở của trách nhiệm hình sự, về chính sách xử lý đối với một số loại tội phạm và loại chủ thể phạm tội, đảm bảo các quy định của BLHS không chỉ là công cụ pháp lý để các cơ quan chức năng đấu tranh, trấn áp tội phạm mà còn là cơ sở pháp lý để mọi người dân tự bảo vệ mình, bảo vệ lợi ích của nhà nước, của xã hội; khuyến khích mọi cá nhân, tổ chức chủ động tích cực tham gia đấu tranh phòng, chống tội phạm. Trong đó, chính sách hình sự tập trung vào việc phân hóa trách nhiệm hình sự được thể hiện khá rõ nét như phân hóa độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, phân hóa loại tội phạm phải chịu trách nhiệm hình sự, mức độ trách nhiệm hình sự cũng như phân hóa đối tượng áp dụng của chính sách hình sự..

Một trong những nội dung trọng tâm được đề cập đó chính là việc xác định các đối tượng ưu tiên được hưởng chính sách nhân đạo của nhà nước khi phạm tội hoặc khi xét xử được quan tâm đặc biệt bao gồm: Phụ nữ có thai, người dưới 18 tuổi, người già… Đối với đối tượng là người dưới 18 tuổi, xuất phát từ đặc điểm tâm sinh lý và những giới hạn trong nhận thức, BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã có sự điều chỉnh mạnh mẽ trong chính sách hình sự. So với BLHS năm 1999, BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã điều chỉnh theo hướng bảo đảm lợi ích tốt nhất cho họ, trên tinh thần bảo đảm yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong lứa tuổi thanh thiếu niên, cụ thể là: Đối với người đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã thu hẹp đáng kể phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, theo đó chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về việc thực hiện 29 tội danh trong số 314 tội danh được quy định trong BLHS. Đối với người từ đủ 16 tuổi trở lên, nếu hành vi trong giai đoạn chuẩn bị, BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự đối với 21 tội danh trong số 314 tội danh. Bên cạnh việc cụ thể hóa các điều kiện miễn trách nhiệm hình sự áp dụng riêng cho từng đối tượng người chưa thành niên (người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi và người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi), BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã bổ sung 03 biện pháp giám sát, giáo dục áp dụng trong trường hợp họ được miễn trách nhiệm hình sự. Đó là: Khiển trách; hòa giải tại cộng đồng; biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn. Một điểm mới đáng lưu ý trong chính sách hình sự đối với người chưa thành niên là BLHS năm 2015 quy định rõ trong 3 trường hợp người chưa thành niên bị kết án được coi là không có án tích. Với những quy định nêu trên cho thấy đường lối xử lý đối với người dưới 18 tuổi luôn được cân nhắc, ưu tiên, tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho người chưa thành niên có cơ hội sửa chữa sai lầm, phấn đấu trở thành công dân tốt, sống có ích cho xã hội..

Có thể khẳng định, chính sách hình sự chứa đựng rất nhiều nội dung mang tính nhân đạo bao trùm hầu hết các chế định khác nhau của BLHS năm 2015